Over ons

David Heek
David Heek Theoloog, spreker, schrijver en evangelist
Rene Barkema
René Barkema Theoloog, predikant, vertaler en schrijver

Wij, René Barkema en David Heek, zijn de schrijvers van het boek Levensliederen en, in samenwerking met Uitgeverij Plateau, de gezichten achter levensliederen.net.

In ons functioneren en met Levensliederen.net staan wij voor:

  • het goede nieuws van Jezus (zonder onze eigen tijd en cultuur uit het oog te verliezen);
  • kwaliteit (zonder te vervallen in hoogdravendheid);
  • respect voor de traditie (zonder die te verheerlijken);
  • herkenbare, eigentijdse taal (zonder oppervlakkig te worden).

Wil je meer te weten komen over onze gedachten bij het project Levensliederen, lees dan hieronder verder bij ‘veel gestelde vragen’.
Wil je ons boeken voor een leuk en inspirerend Levensliederen-event in je kerk of gemeente, dan kun je ons bereiken via dit formulier of via mail: info@levensliederen.net.


Veel gestelde vragen

Hieronder zie je enkele vragen die ons in het proces van hertalen zijn gesteld.

Waarom zijn jullie aan dit project begonnen?

a.
Psalmen gaan over gewone mensen. Psalmen zijn prachtige poëzie, gedichten vol emotie, schilderijen waar je niet omheen kunt. Je doet jezelf tekort als je ze niet leest. Wereldliteratuur, waarin het gaat over mensen met hun verlangens, over verraad, angst, geluk, liefde, waarheid, genade, corruptie en nog veel meer.

b.
Psalmen gaan over God. Ze gaan over zijn majesteit en glorie, maar je ontdekt ook hoe dichtbij hij komt: ‘U bent de Heilige, die op Israëls lofzangen troont’ (Psalm 22:4). Ze zijn zogezegd de troon van God. Psalmen zijn ook bedoeld om God te aanbidden. Wij geloven dat Psalmen uiteindelijk Gods eigen woorden zijn. Daarmee zijn het niet alleen inspirerende levensliederen, maar ook geïnspireerde liederen over het leven dichtbij God.

c.
Psalmen gaan over Jezus. Bij Jezus zie je Gods ware gezicht: niet abstract, onberekenbaar en ver weg, maar dichtbij, vertrouwenwekkend en overduidelijk. Psalmen maken daar ver voor Jezus’ geboorte al een geweldig begin mee. ‘De Schriften getuigen over mij’, zegt Jezus (Johannes 5:39). Geen Bijbelboek wordt in het Nieuwe Testament vaker geciteerd dan Psalmen. Deze liederen in het Oude Testament vertellen het hele levensverhaal van Jezus, tot in de kleinste details. De HEER, die in Psalmen wordt bezongen, wordt weerspiegeld in Jezus. Psalm na Psalm gaat over hem. Dat maakt ons enthousiast, en we delen samen de missie om dit verhaal verder te vertellen, ook in dit boek. Echte poëzie heeft altijd een dubbele bodem, een diepere bedoeling. Wij denken dat Psalmen pas echt prachtig worden als je ziet dat ze zingen over Jezus en zijn volstrekt unieke levensverhaal, dat mensen redt, inzicht geeft en zielsgelukkig maakt.

d.
Psalmen gaan over nu. En daarom verdienen ze het om in Nederlands van nu gezongen te worden. Als het waar is dat ze de weg wijzen naar het grootste geluk dat er is, dan mogen ze niet bij het oud papier komen te liggen, omdat ze zo ouderwets klinken. Taal ontwikkelt zich. Een simpel zinnetje als ‘Hieraan denk ik in mijn smart’ zegt genoeg. Het gaat ons bovendien aan het hart dat verouderde taal de indruk wekt dat God zelf verouderd zou zijn. Wij zijn ervan overtuigd dat God zelf ervan geniet als hij in onze eigen taal wordt aangesproken.

Waarom schrijven jullie wel een nieuwe tekst, maar geen nieuwe melodie?

Omdat we geloven dat mensen houden van nieuwe dingen, maar niet te veel in één keer. Daarom houden we vast aan de oude melodieën (de meeste zijn gecomponeerd in Genève, vandaar ‘Geneefse melodieën’) en schrijven we op die Geneefse melodieën eigentijdse teksten. In het boek Levensliederen heeft Peter Sneep laten zien dat juist deze melodieën heel geschikt zijn om met veel mensen samen te zingen. Veel van deze melodieën zijn in onze ogen (en oren!) prachtig. Ze hebben drie grote voordelen.

a.
Ze zijn van hoge kwaliteit, niet simplistisch. Niet veel melodieën gaan (bijna) 500 jaar mee. Je krijgt er zogezegd geen Sinterklaas- of Frans Bauer-gevoel bij.

b.
Ze helpen mee om de tekst van Psalmen te leren onthouden. De melodieën dragen en dienen de tekst. Het maakt je een klein beetje gelukkiger als je goed kunt zingen en mooie zinnen uit je hoofd kent.

c.
Ze geven (klank)kleur aan de woorden. Het is de componisten van de melodieën verrassend vaak gelukt om de sfeer van de Psalm subliem weer te geven.

Wat zijn de opvallendste verschillen tussen jullie hertalingen en de bekende berijmingen?

De meest recente bekende berijmingen van Psalmen zijn te vinden in het Liedboek voor de Kerken (LB) uit 1973 en het Gereformeerd Kerkboek (GK) uit 1984. Om de verschillen zo duidelijk mogelijk weer te geven, volgt hier Psalm 1 (vers 1) in 3 versies.

LB
Gezegend hij, die in der bozen raad
niet wandelt, noch met goddelozen gaat,
noch zich door spotters in de kring laat noden,
waar ieder lacht met God en zijn geboden,
maar die aan ’s HEREN wet zijn vreugde heeft
en dag en nacht met zijn geboden leeft.

GK
Welzalig wie niet volgt der bozen raad,
niet op de weg der goddelozen staat,
wie ook niet zit waar spotters samenscholen,
maar wandelt op de weg door God bevolen,
wie ’s HEREN wet zijn grote vreugde acht,
haar dankbaar overpeinst bij dag en nacht.

LL
Gelukkig is de man die niet bezwijkt
voor slecht advies dat veelbelovend lijkt.
Hij staat niet stil bij zondaars en hun zaken,
en zit niet waar ze God belachelijk maken.
Nee, hij geniet van wat de HEER hem leert:
zijn wet waaruit hij dag en nacht citeert.

a. De naam van God: de HEER
In oudere vertalingen wordt zowel de vertaling ‘de HEER’ als ‘de HE(E)RE’ gebruikt. Wij volgen de Nieuwe Bijbelvertaling (2004) en hertalen consequent met ‘de HEER’.
Daar komt bij dat in veel Psalmen alleen ‘de HEER’ genoemd wordt. Psalm 1 is daar een voorbeeld van. Het woord of de naam ‘God’ valt in deze Psalm niet. Maar in oudere berijmingen wordt in zulke gevallen vaak toch gevarieerd met ‘God’ en ‘de HEER’ of ‘de HERE’. Zo heeft zowel het LB (‘God kent die wandelt in het rechte spoor’) als het GK (‘God kent de weg van wie rechtvaardig is’) in vers 3 ‘God’ in plaats van ‘de HEER’. Wij hertalen de namen van God zo consequent mogelijk (‘De HEER gaat mee met wie rechtvaardig is’).

b. Een up-to-date-taalkleed, zinsbouw en grammatica
Wie Psalm 1 in de versie van het LB of het GK zingt, gebruikt woorden, constructies en naamvallen die niet gangbaar meer zijn. Psalm 1 is kort, maar levert toch een behoorlijk lange lijst op:

GK – LB
welzalig – zich laat noden
der bozen raad – men (het oude ‘je’)
goddelozen – te goeder tijd
’s HEREN wet – lacht met Gods geboden
hij is gelijk – het gaat hem wel
rijke vrucht – zijn loof behoeft
het gericht – gans anders
vromen – zijn vertrouwden
bozen – gaat teloor

Elke andere Psalm uit LB of GK levert helaas ook zo’n lange lijst op.  Daarbij komt dat aanspreekvormen als ‘Gij’ (richting God) en ‘u’ of ‘gij’ (richting de lezer) afstand creëren en de uit het leven gegrepen Psalmen onnodig onpersoonlijk(er) maken.
Hoog tijd dus voor een nieuwe, jonge hertaling, die na enkele decennia ook weer verouderd zal zijn. Het mooie van taal is dat die zich ontwikkelt. Jezus blijft dezelfde, en daarom moeten wij met onze tijd meegaan. Anders doen we alsof hij veroudert.

 

c. Kortere zinnen
Het eerste vers van Psalm 1 in het LB en het GK is één lange zin. Het eerste woord ‘welzalig’ of ‘gezegend’ komt in de volgende regels niet meer terug. Daardoor kun je de draad kwijt raken en bestaat de kans dat je het punt niet pakt. Daarom gebruiken wij vaak kortere zinnen, breken we langere zinnen af en laten we een eerder gemaakt punt geregeld terugkeren (bijvoorbeeld ‘de boom’ in vers 2, zowel in regel 1 als 3).

Voor welke uitdagingen en dichterlijke dilemma’s kwamen jullie te staan?

a. Kernwoorden in Psalmen (en de Bijbel)
Twee prachtige kernwoorden die in Psalmen om de haverklap terugkeren, zijn de Hebreeuwse woorden chèsèd en ’èmèt. Dat eerste woord, chèsèd, kan worden vertaald met ‘genade’ of ‘(blijvende) liefde’. Het wonderlijke woord ‘goedertierenheid’ van vroeger was de vertaling van dit woord. Dat tweede woord, ’èmèt, kan worden vertaald met ‘waarheid’ of ‘trouw’.
Onze voorkeur gaat uit naar de vertaling ‘genade’ en ‘waarheid’, maar het metrum of rijmschema staat dat niet altijd toe. Voor de lezer is het handig om te weten dat wanneer je ‘(blijvende) liefde’ zingt, er ook ‘genade’ had kunnen staan. En wanneer je Gods ‘trouw’ bezingt, bezing je tegelijkertijd ook zijn ‘waarheid’.

b. Moet het per se rijmen?
Drie keer rijmen in één vers (Psalm 15: ‘tent’, ‘herkent’, ‘erkent’), twee keer rijmen binnen twee korte regels (Psalm 55: ‘In de woestijn, daar veilig zijn, ver weg beschermd, ’s nachts afgeschermd’), binnenrijm (Psalm 22: de vierde lettergreep van regel 6 rijmt op het laatste woord van regel 8) – als je recht wil doen aan het origineel (de Bijbel) en tegelijk het rijmschema serieus neemt kom je vroeg of laat voor hertaalproblemen te staan. In sommige gevallen lukte het ons niet om de regels rijmend te krijgen. Dan namen we genoegen met klankrijm.

c. Acrostichons
Dat zijn gedichten of liederen waarvan elke regel of elke twee regels (of nog meer, zie Psalm 119) met de opeenvolgende letters van het alfabet beginnen. Drie van de dertig hertaalde Psalmen zijn een acrostichon. Het is een enorme uitdaging om dat in het Nederlands ook weer te geven, de regels te laten rijmen en recht te doen aan het origineel. Psalm 25 en Psalm 34 zijn zo’n alfabet-psalm, en we zijn de uitdaging aangegaan…

d. Wat is poëzie?
Op deze vraag zal wel nooit een volledig antwoord gevonden worden. Zo is de code van de Bijbelse poëzie, waar Psalmen een onderdeel van zijn, nog steeds niet echt gekraakt. Drie dingen zijn in elk geval duidelijk: Psalmen zijn er om gezongen te worden, gelet op de muzikale aanwijzingen die vaak aan het begin staan en op het grote slotakkoord van Psalm 150; Psalmen bevatten veel parallellie, wat inhoudt dat een gedachte vaak dubbel wordt verwoord (Psalm 55: ‘zijn woorden zijn zo glad als boter, zo zacht als olie’); Psalmen gaan over de vaak rauwe dagelijkse werkelijkheid. Die criteria vinden wij belangrijker dan de academische criteria die neerlandici en taalvirtuozen misschien graag gehanteerd zouden hebben gezien. In omgekeerde volgorde: David was een gewone herder, herhaling is de kracht van de boodschap, deze teksten worden pas echt mooi als ze gezongen worden.

Hoe zit het met de beschikbaarheid en het copyright?

Deze hertalingen zijn vrij beschikbaar. Er rust geen copyright op. Via www.levensliederen.net zijn alle 25 hertalingen te vinden en te downloaden. Klaar voor gebruik dus. Gratis. Overigens komt dat woord van het Latijnse woord gratia, dat genade betekent (en gratie of schoonheid).
Op de site staan ook muzikale uitvoeringen van een aantal Psalmen, van Pearl Jozefzoon en van de huisband (en leadzanger) van de Rehobothkerk in Utrecht. Het is de bedoeling dit uit te breiden met ingestuurde uitvoeringen van kerkbands, cantorijen, solisten, enz. Wij willen graag dat iedereen Psalmen kan zingen, op welke manier ook maar. Een band is niet beter dan een orgel, een cantorij is niet eerbiediger dan een combo.

Hoe kijken jullie naar projecten als Psalmen voor Nu en The Psalm Project? En hoe verhoudt jullie project zich daartoe?

Wij vinden het prachtig dat Psalmen gezongen blijven worden. Ons project lijkt dichtbij The Psalm Project te staan, omdat het project (in meer of mindere mate) gebruik maakt van de Geneefse melodieën. Psalmen voor Nu levert schitterende liederen met veel aandacht voor eigentijdse melodieën. Deze Levensliederen zetten vooral in op de tekst: de kleur van het Oude Testament, de belichting van het Nieuwe Testament, de zeggingskracht van Nederlands van nu.
Wij zien deze drie benaderingen als aanvullingen op elkaar. Er valt heerlijk te kiezen.